De uiterste consequentie van de politietaak 1940-1945

Wanneer op 15 mei 1940, na vijf dagen strijd, de Nederlandse opperbevelhebber van Land- en Zeemacht, de moeilijke beslissing moet nemen, de wapens neer te leggen, begint de vijf jaren durende bezetting. Aanvankelijk geschiedde dit onder verantwoordelijkheid van de commandant van de Duitse legergroep die Nederland bezette, later gewijzigd in een Duits militair gezag voor België en Nederland tezamen, totdat op 29 mei 1940 voor Nederland een Duits burgerlijk gezag werd ingesteld, onder leiding van een Rijkscommissaris. Bij diens ambtsaanvaarding verklaarde deze hoogste Duitse functionaris, dat het niet de bedoeling was aan het Nederlandse volk de Duitse politieke overtuiging op te dringen, dat het Nederlandse recht zoveel mogelijk van kracht zal blijven en dat een onafhankelijke rechtspraak zal worden gewaarborgd.

Wij hebben deze paar regels uit de kolommenlange verklaring gekozen om aan de hand daarvan een enkel facet van de politietaak in bezettingstijd te belichten.

In het begin van de dertiger jaren dienden zich steeds meer partijen aan, die hun grootste kracht vonden in het op de openbare weg dragen van uniformen, het dragen van symbolen of het voeren van opzichtige vlaggen. Op deze wijze werd geprobeerd het publiek te beïnvloeden en in feite \"de straat\" te veroveren.

Om deze politieke demonstraties te beteugelen en de daaruit voortkomende ongeregeldheden te voorkomen, werd bij de wet van 15 september 1933 in het Wetboek van Strafrecht ingevoegd met artikel 135a, het zgn. uniformverbod. Dit artikel stelt strafbaar het in het openbaar dragen of voeren van kledingstukken of opzichtige onderscheidingstekenen, welke uitdrukking zijn van een bepaald staatkundig streven.

Op grond van artikel 37 van de wet van 23 mei 1899 - Staat van Oorlog en Beleg - werden door de opperbevelhebber van Land- en Zeemacht verschillende verordeningen uitgevaardigd, één daarvan betrof het verbod voor het vervaardigen, uitgeven, verspreiden, aanslaan of in omloop brengen van drukwerken.

Het is kenmerkend voor de mentaliteit van de Duitse bezetter dat reeds op 24 juni 1940 in een verordening werd bepaald dat artikel 135a van het Wetboek van Strafrecht slechts van toepassing zou zijn, indien de bevoegde Procureur-Generaal, fungerend Directeur van Politie een verbod in de geest van dit artikel uitvaardigde, terwijl in dezelfde verordening alle verboden van de Opperbevelhebber van Land- en Zeemacht betreffende het vervaardigen, uitgeven, verspreiden, aanslaan of in omloop brengen van drukwerken, werden opgeheven.

Hierdoor was de openbare weg weer vrij voor politieke activiteit en overal in den lande verschenen geüniformeerde W.A.-mannen, individueel of in groepsverband met politieke lectuur.

Omstreeks juli 1940 verscheen een brochure van de Nederlandse Unie, waarin een krachtig pleidooi werd gehouden voor een Nationaal Nederlandse concentratie van groepen. Deze organisatie beoogde een nationale samenwerking op een zo breed mogelijke grondslag, sociale rechtvaardigheid, werk en arbeidsvreugde voor allen (Nederland telde in de dertiger jaren ruim 400.000 werklozen), bezieling van de jeugd in Nederlandse zin en dit alles te verwezenlijken op Nederlandse wijze met eerbiediging van de traditionele geestelijke vrijheid en verdraagzaamheid.

Aangezien de leden van laatstgenoemde organisatie ook op de openbare weg verschenen met propagandalectuur, konden botsingen met de W.A. niet uitblijven. Zowel in gemeenten met gemeentepolitie als in die waar de Marechaussee de politiedienst verrichtte, kwam het vaak tot een handgemeen tussen vertegenwoordigers van de W.A. en van de Nederlandse Unie, waarbij aan beide zijden slachtoffers waren te betreuren. Niet minder ernstig waren vaak de gevolgen voor de politie die onder uitzonderlijk moeilijke omstandigheden de orde moest handhaven.

Hetgeen hieronder is vermeld, zou even goed gebeurd kunnen zijn in een grote stad in het noorden, zuiden, oosten of westen van Nederland, als waar ook op het platteland.

In maart 1941 is een 30-tal leden van de W.A. bezig met colportage, terwijl in de nabijheid een 20-tal leden van de Nederlandse Unie propaganda maakte met zgn. Unie-bladen. Een 2-hoofdige patrouille van de Marechaussee was in het bijzonder belast met toezicht op deze propaganda.

Beide groeperingen kregen onenigheid en een W.A.-man wendde zich tot de wachtmeester der Marechaussee met de mededeling dat deze proces-verbaal moest opmaken tegen een Unie-man wegens mishandeling met een gummistok. Reeds deze mededeling geeft een beeld van de situatie in bezettingstijd, maar nog meer is dit het geval door de weigering van de W.A.-man de van een Unie-lid afgenomen gummistok over te geven aan de politie... \"Daarmee zullen we wachten tot onze commandant, de banleider der W.A., komt,\" was het antwoord.

Op het daaropvolgend moment, toen de leden van de marechausseepatrouille een onderzoek instelden bij de colporteurs van de Nederlandse Unie, drongen de W.A.-mannen op en er ontstond een vechtpartij. Ook de marechausseepatrouille werd aangevallen. De wachtmeester verweerde zich heftig met de klewang zodat het niet gelukte hem te overweldigen. De marechaussee werd door een vijftal W.A.-mannen aangegrepen en hem werd zowel de klewang als het pistool ontrukt.

Een burger die zag tegen welke overmacht de marechaussee-patrouille stond, waarschuwde telefonisch de brigadecommandant der Marechaussee, die onmiddellijk 1 wachtmeester en 5 marechaussees ter assistentie zond. Deze voorzagen de ontwapende marechaussee opnieuw van een pistool, die niet aarzelde daarvan gebruik te maken. Maar ook de W.A.-man die in het bezit was van het pistool van de marechaussee, loste - in het wilde weg - een aantal schoten.

Toen de orde was hersteld, bleken 3 marechaussees en 5 W.A.-mannen schotwonden te hebben gekregen, terwijl 1 wachtmeester der marechaussee in het gezicht was gewond en 1 W.A.-man gewond was aan een der polsen. Nog dezelfde dag overleed aan de bekomen verwondingen een marechaussee en een W.A.-man.

\"Deze gebeurtenis stelt de uiterste consequentie van de politietaak in een overduidelijk licht\" vermeldde de betrokken toenmalige Divisiecommandant der Marechaussee in een Dagorder.

Het vorig jaar mochten wij herdenken hoe twintig jaar geleden een einde kwam aan de macht van de bezetting. Met bovenstaande momentopname willen wij een stille hulde brengen aan allen die in bezettingstijd in de uitoefening van de politiedienst, het offer van de uiterste consequentie van hun politietaak brachten.

Object